با شتاب جهانی در توسعه خودروهای برقی، انرژیهای تجدیدپذیر و فناوریهای پیشرفته، عناصر نادر خاکی به یکی از حیاتیترین مواد معدنی جهان تبدیل شدهاند. تمرکز تولید این عناصر در چند کشور محدود، رقابت تازهای در اقتصاد و ژئوپلیتیک ایجاد کرده و ایران را در برابر یک انتخاب سرنوشتساز قرار داده است: ادامه خامفروشی یا ورود هدفمند به زنجیره ارزش فناوریمحور. با توجه به ظرفیتهای زمینشناسی قابل توجه کشور، بهرهبرداری هوشمندانه از این منابع میتواند ایران را به بازیگر مؤثر در بازار جهانی تبدیل کند.
عناصر نادر خاکی شامل ۱۷ عنصر شیمیایی هستند که در قلب بسیاری از فناوریهای پیشرفته جای دارند. از موتور خودروهای برقی، توربینهای بادی، تجهیزات پزشکی و صنایع دفاعی گرفته تا ابزارهای الکترونیکی روزمره، وابستگی به این عناصر اجتنابناپذیر است. آهنرباهای دائم ساختهشده از نئودیمیوم و دیسپروزیوم نمونهای بارز از اهمیت فناورانه این مواد محسوب میشوند.
رشد سریع بازار خودروهای برقی و توسعه انرژیهای تجدیدپذیر باعث شده تقاضای جهانی برای عناصر نادر خاکی با شیبی فزاینده افزایش یابد. برآوردها نشان میدهد تا پایان دهه جاری، بازار این عناصر رشد سالانه قابل توجهی خواهد داشت و رقابت میان کشورها برای دسترسی به منابع پایدار، تشدید میشود.
تمرکز عمده تولید و فرآوری این عناصر در چین، به ابزاری ژئوپلیتیکی برای این کشور تبدیل شده است. بسیاری از اقتصادهای بزرگ جهان، از آمریکا و اتحادیه اروپا گرفته تا ژاپن و استرالیا، به دنبال تنوعبخشی منابع و توسعه فناوریهای بومی برای کاهش وابستگی هستند.
ایران با قرارگیری در کمربند فلزات نادر آسیا و برخورداری از ساختارهای زمینشناسی متنوع، پتانسیل قابل توجهی در این حوزه دارد. استانهایی مانند یزد، کرمان، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان از جمله مناطقی هستند که نشانههای معدنی از حضور عناصر نادر خاکی دارند.
با این حال، مسیر توسعه این صنعت در ایران بدون چالش نیست:
اکتشاف محدود و پراکنده: اغلب مطالعات تاکنون مقدماتی بوده و نقشه راه جامع وجود ندارد.
فناوری فرآوری پیچیده: استخراج و جداسازی عناصر نادر، نیازمند فناوری پیشرفته، دانش فنی و سرمایهگذاری کلان است. وابستگی به فناوری خارجی هنوز محسوس است.
ملاحظات محیطزیستی: فرآوری این عناصر میتواند منجر به تولید پسابهای اسیدی، پسماندهای شیمیایی و مواد پرتوزا شود. توسعه پایدار، مستلزم رعایت استانداردهای محیطزیستی و فناوریهای سبز است.
بزرگترین خطر پیشروی ایران، ادامه خامفروشی است. ارزش واقعی این عناصر در محصولات نهایی با فناوری بالا نهفته است؛ اختلاف قیمت میان ماده اولیه و محصول نهایی گاه چندین برابر است. ایجاد زنجیره ارزش داخلی از اکتشاف تا تولید تجهیزات پیشرفته، تنها مسیر دستیابی به سود پایدار و جایگاه مؤثر در بازار جهانی است.
برای بهرهبرداری از ظرفیتهای عناصر نادر، ایران نیازمند سرمایهگذاری هدفمند و همکاری بینالمللی است. مدلهای مشارکت عمومی–خصوصی، جذب سرمایهگذاری خارجی و انتقال فناوری میتواند ریسک پروژهها را کاهش دهد. همزمان، حضور فعال در دیپلماسی معدنی و انعقاد توافقهای همکاری با کشورهای مصرفکننده این عناصر، فرصت تثبیت جایگاه ایران در زنجیره جهانی را فراهم میکند.
در نهایت، موفقیت ایران در این حوزه، مستلزم پیوند واقعی میان معدن، صنعت و دانشگاه و حمایت از شرکتهای دانشبنیان است. برنامهریزی منسجم، سرمایهگذاری فناوریمحور و رعایت ملاحظات محیطزیستی، شرط لازم برای تبدیل عناصر نادر خاکی به پایهای برای اقتصاد دانشبنیان و صنعتی در دهههای آینده است.
عناصر نادر خاکی تنها یک کالای معدنی نیستند؛ آنها در نقطه تلاقی فناوری، اقتصاد و امنیت قرار دارند. ایران با ظرفیت زمینشناسی مناسب و نیروی انسانی متخصص میتواند از این فرصت راهبردی بهرهبرداری کند. شرط تحقق این چشمانداز، توسعه اکتشافات، فرآوری پیشرفته، ایجاد زنجیره ارزش داخلی و رعایت اصول محیطزیستی است.
با اجرای این مسیر، ایران نه تنها میتواند از خامفروشی فاصله بگیرد، بلکه جایگاهی مؤثر در بازار جهانی فناوریهای نوین پیدا خواهد کرد و عناصر نادر خاکی را به یکی از پایههای اقتصاد آینده کشور تبدیل خواهد نمود.
